NR 1/2002

get MSIE 4.x or better from www.microsoft.com/ie

Tylne zapalenie naczyniówki u 47-letniej chorej zakażonej HIV - opis przypadku

Posterior uveitis in 47-years old woman infected with HIV
- case report


Magdalena Leszczyszyn-Pynka1, Danuta M. Przerwa2

1 Katedra i Klinika Chorób Zakaźnych Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie
Kierownik: prof. dr hab. n. med. Anna Boroń-Kaczmarska
2 Oddział Okulistyczny SP Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Szczecinie
Ordynator: dr med. Danuta M. Przerwa

Summary: Purpose: To report the case of posterior uveitis associated with HIV infection and to discuss contemporary references on the topic.
Case report: A 47-years old woman with asymptomatic HIV infection developed acute posterior uveitis. The examinations for infections with CMV, Toxoplasma gondii, Treponema pallidum and Mycobacteria were negative. After failure of empirical treatment with antibiotics, ganciclovir and steroids antiretroviral treatment with three drugs was initiated on the patient. The ophtalmologic examination diclosed significant improvement after two weeks of the treatment. There have been no evidences of inflammatory disease in the eyes for 12 weeks from the starting of antiretroviral therapy. The immunologic and virologic parameters showed good control of HIV infection.
Conclusions: Infection with HIV appears to be a cause of uveitis.
Słowa kluczowe: zapalenie naczyniówki, ludzki wirus niedoboru odporności (HIV), leczenie antyretrowirusowe.
Key words: uveitis, human immunodeficiency virus (HIV), antiretroviral treatment.


U osób zakażonych ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV) wskutek zakażeń, stosowania niektórych leków oraz w przebiegu schorzeń autoimmunologicznych, których współistnienie z zakażeniem HIV nie jest ewenementem (13,14,17,31,32), dochodzi często do zmian zapalnych w obrębie tylnego odcinka oka. Zapalenie siatkówki wywołane przez wirus cytomegalii (CMV), najczęstsza infekcja oportunistyczna dotycząca oczu u chorych HIV (+), jest chorobą "wskaźnikową" AIDS (acquired immunodeficiency syndrome; zespół nabytego niedoboru odporności), tzn. stwierdzenie CMV retinitis w przebiegu zakażenia HIV upoważnia do rozpoznania pełnoobjawowego zespołu nabytego niedoboru odporności (10,13).
Wprowadzenie do leczenia zakażenia HIV inhibitorów proteazy wirusowej jako składowych terapii skojarzonej zaowocowało obniżeniem śmiertelności na AIDS oraz znaczącą redukcją zachorowań na zakażenia oportunistyczne (24). Skojarzona terapia antyretrowirusowa (termin ten oznacza podawanie 3 lub więcej leków hamujących replikację HIV, który należy do rodziny Retroviridae) niesie ze sobą radykalną zmianę przebiegu infekcji HIV, czego przykładem są nowe zespoły chorobowe związane zarówno z efektami niepożądanymi terapii antyretrowirusowej, jak i z poprawą funkcji układu immunologicznego (12, 22, 23).
Poniżej przedstawiamy przypadek tylnego zapalenia naczyniówki u chorej zakażonej HIV, gdzie przebieg kliniczny wraz z efektem zastosowanego leczenia choroby podstawowej wskazują, że etiologię schorzenia stanowił wirus HIV per se. W oparciu o ten przypadek autorki pragną przybliżyć temat, dokonując w omówieniu krótkiego przeglądu bieżącego piśmiennictwa medycznego.

Opis przypadku
U 47-letniej gospodyni domowej, u której w lipcu 1999 r. rozpoznano i potwierdzono bezobjawowe zakażenie ludzkim wirusem niedoboru odporności typu 1 (HIV-1), w październiku tegoż roku wystąpiło nagłe pogorszenie widzenia obojga oczu. W wywiadzie pacjentka podawała wadę wzroku, której wielkości nie znała; nie stosowała szkieł korekcyjnych. Na 2 tygodnie przed wystąpieniem dolegliwości rozpoczęła profilaktyczne przyjmowanie izoniazydu w dawce 300 mg/dobę (z witaminą B6 - 50 mg/dobę p. o.), gdyż u jej męża, również zakażonego HIV, rozpoznano gruźlicę płuc i jelit. W dniu zgłoszenia się stan ogólny chorej był dobry, ciepłota ciała prawidłowa; w badaniu fizykalnym nie stwierdzano odchyleń od stanu prawidłowego (w szczególności nie stwierdzano upośledzonego stanu odżywienia, powiększenia węzłów chłonnych obwodowych, zmian na śluzówkach jamy ustnej oraz na skórze, które wskazywałyby na objawy niedoboru odporności związanego z HIV). W badaniu okulistycznym V OP - 0,02, V OL - 0,02, przednie odcinki bez zmian chorobowych, oczy spokojne, początkowa opalizacja soczewek. W szklistkach bardzo gęsty wysięk drobnopyłkowy i liczne welonowate męty. Dno oka niedostępne badaniu w OP, w OL prześwitują rozległe szare i żółte płaszczyzny. W badaniu ultrasonograficznym gałek ocznych stwierdzono przyłożone siatkówki, w szklistkach - męty. Biometria OP - 27 mm, OL - 27 mm, co sugerowało krótkowzroczność wysoką.
W badaniach przeprowadzonych w pracowniach stwierdzono: opadanie erytrocytów 46 mm po 1 godzinie; morfologia krwi obwodowej z rozmazem leukocytów, aktywność aminotransferaz, poziom mocznika, kreatyniny, glukozy (na czczo) oraz badanie ogólne moczu prawidłowe; liczba limfocytów CD4+ - 314/mm3, wiremia - 20 410 kopii HIV-RNA/ml krwi. Rentgenogram klatki piersiowej nie wykazywał zmian patologicznych. Wykonano badania serologiczne w kierunku zakażenia CMV, Toxoplasma gondii i kiły, które wypadły ujemnie. Zdecydowano o próbie empirycznego leczenia gancyklowirem dożylnie (w warunkach szpitalnych) w dawce 5mg/ kg c. c. co 12 godzin, nie mogąc jednoznacznie wykluczyć etiologii CMV jako przyczyny zapalenia naczyniówki. Równocześnie podawano cefotaksym i. v. w dawce 3,0/dobę oraz miejscowo glikokortykosterydy i mydriatyki.
Ponieważ badania kontrolne w trakcie i po 14-dniowej kuracji GCV nie wykazały poprawy, zastosowano (również empirycznie) klindamycynę i. v. w dawce 600 mg co 8 godzin oraz pirymetaminę 50 mg p. o. /dobę jako próbę leczenia toksoplazmozy (w wywiadzie chora podawała uczulenie na sulfonamidy). Po kolejnych 2 tygodniach wobec braku poprawy stanu okulistycznego odstawiono również i to leczenie.
Ze względu na wywiad epidemiologiczny - kontakt z czynną gruźlicą w najbliższym otoczeniu - mimo braku klinicznych i laboratoryjnych wykładników mogących sugerować zakażenie swoiste (m. in. próba tuberkulinowa - 0 mm po 72 godzinach, 3-krotne badanie plwociny w kierunku Mycobacterium - ujemne), zdecydowano o pobraniu z dojścia operacyjnego ciała szklistego na badania mikrobiologiczne. Zarówno preparaty bezpośrednie, jak i hodowle wykonane z pobranego materiału (0,8 ml) nie wykazały zakażeń bakteryjnych ani grzybiczych. Badania metodą MTD oznaczania rRNA Mycobacterium tbc complex, badanie MB-Bact oraz barwienie metodą Ziehl-Nielsena wykonano w Pracowni Diagnostyki Gruźlicy i Mykobakterioz w Warszawie (kierownik pracowni - dr n. weterynaryjnych Natalia Zalewska-Schönthaler) - wyniki ujemne.
Po kolejnych 4 tygodniach (chorą leczono tylko miejscowo) stwierdzano jedynie niewielką poprawę widzenia (do 0,1 w OP i 0,08 w OL) oraz nieznaczne zmniejszenie się wysięku jako reakcję na stosowaną sterydoterapię. Ze względu na fakt, że istniały wskazania do rozpoczęcia skojarzonej terapii antyretrowirusowej (wiremia HIV > 10 000 kopii HIV-RNA/ml oraz liczba limfocytów CD4+ < 500/mm3 - w powtarzanych oznaczeniach), chora otrzymała zydowudynę (600 mg/dobę) i lamivudynę (300 mg/dobę) jako preparat Combivir oraz trzeci lek antyretrowirusowy - abakawir (600 mg/dobę). Po 2 tygodniach tego leczenia stwierdzono wyraźną poprawę: ostrość wzroku OP - do 0,5 z korekcją, w OL - do 0,1 z korekcją. Wysięk w szklistce OP wchłaniał się, widoczna duża tarcza
n. II oraz puszyste ognisko zapalne wielkości 2 dd w biegunie tylnym; szklistka OL bez zmian. Liczba limfocytów CD4+ oraz wiremia w dniu kontroli okulistycznej wynosiły odpowiednio: 341/mm3 i 354 kp HIV-RNA/ml.
Badanie okulistyczne po 6 tygodniach od rozpoczęcia terapii antyretrowirusowej wykazało dalszą znaczną poprawę - szklistki przezroczyste, z pojedynczymi zejściowymi mętami welonowatymi. Ognisko zapalne na dnie OP ubarwiało się. Dno OL bez zmian zapalnych. Od 12. tygodnia leczenia anty/HIV do chwili obecnej (48 tygodni obserwacji na leczeniu anty/HIV) liczba limfocytów CD4+ u chorej przekracza 500/mm3, a wiremia wynosi mniej niż 50 kopii HIV-RNA/ml. Chora pozostaje pod stałą kontrolą okulistyczną. Utrzymuje się ostrość wzroku 0,5 w OP, 0,2 w OL (z powodu degeneratio myopica retinae), szklistki przezroczyste.

Omówienie
Najczęstszą przyczyną pogorszenia widzenia u osoby HIV (+) jest zapalenie siatkówki wywołane przez CMV (11, 13). Występuje ono w zaawansowanym stadium infekcji HIV, gdy liczba limfocytów CD4+ spada poniżej 50/mm3, z reguły nie towarzyszą mu zmiany zapalne naczyniówki o takim charakterze jak stwierdzone w przedstawianym przypadku (16). U naszej chorej w chwili rozpoznania uveitis liczba limfocytów CD4+ wynosiła 314/ mm3, co wraz z ujemnymi wynikami badań serologicznych i brakiem poprawy na empirycznym leczeniu gancyklowirem czyniło rozpoznanie etiologii CMV procesu chorobowego bardzo mało prawdopodobnym. Badaniem bardzo użytecznym w tym wypadku mogłoby być szukanie materiału genetycznego CMV metodą PCR - w pobranej szklistce, czego nie wykonano.
Zapalenie naczyniówki w przebiegu zakażenia HIV wywołuje wiele czynników, w tym drobnoustrojów (5, 6, 13, 15, 18, 20, 28, 29, 33). Przedstawiamy je w tabeli I.
Warto zaznaczyć, że istnieje wiele innych zakażeń i inwazji pasożytniczych (częściej w krajach rozwijających się) wywołujących zapalenie naczyniówki oka, np. zakażenie HTLV-I, leptospiroza, trąd, cysticerkoza czy onchocerkoza. Można się spodziewać, że pojawią się opisy manifestacji ocznych tych infekcji u osób z zakażeniem HIV, gdyż właśnie w krajach rozwijających się najszybciej rośnie liczba zakażonych HIV (9, 25, 26).
W omawianym przypadku brano pod uwagę etiologię bakteryjną (w tym kiłową i gruźliczą) toksoplazmową oraz drożdżakową. W takich sytuacjach powinno się wykonywać zarówno badania serologiczne krwi, jak i poszukiwać antygenów i przeciwciał w płynie zapalnym i/lub tkankach, gdzie toczy się proces zapalny (18, 19). U chorej wykonano tylko podstawowe badania diagnostyczne w kierunku wymienionych zakażeń. Wyjątkiem były badania w kierunku gruźlicy, które pozwoliły na wykluczenie tej etiologii jako przyczyny zapalenia naczyniówki. W tym konkretnym przypadku podjęto próbę wykluczenia infekcji Mycobacterium najnowszymi metodami diagnostycznymi, gdyż opisywano przypadki uveitis o etiologii gruźliczej (także jako jedyną manifestację tego zakażenia) u osób zakażonych HIV, a wywiad epidemiologiczny nakazywał brać taką etiologię pod uwagę (10, 21, 25, 26). Pod uwagę wzięto także fakt podawania chorej izoniazydu i wystąpienia uveitis po 2 tygodniach przyjmowania tego tuberkulostatyku wobec spotykanych w piśmiennictwie opisów zapalenia naczyniówki w przebiegu stosowania takich leków jak rifabutin czy cidofovir (4, 8, 14, 30, 32). Niemniej nie spotkano w dostępnych bazach danych piśmiennictwa medycznego doniesień wskazujących na taki związek. Ustąpienie cech procesu zapalnego po zastosowaniu leczenia antyretrowirusowego potwierdziło, że izoniazyd nie był przyczyną zmian ocznych; podawano go chorej bez przerwy przez 12 miesięcy.

U chorej mimo ujemnych badań serologicznych podejmowano próby leczenia empirycznego zakażeń oportunistycznych - należy pamiętać, że u chorych zakażonych HIV odpowiedź immunologiczna nie jest prawidłowa i brak przeciwciał przeciw danemu patogenowi nie wyklucza go jako czynnika etiologicznego. W takich sytuacjach konieczne jest różnicowanie z użyciem metod diagnostycznych opartych na technice PCR lub z zastosowaniem przeciwciał monoklonalnych w celu szukania drobnoustrojów lub ich antygenów.
W jedenastym tygodniu choroby (zapalenia naczyniówki) rozpoczęto skojarzoną terapię choroby podstawowej według przyjętych standardów (3). Szybka i radykalna poprawa stanu miejscowego w ciągu pierwszych 6 tygodni leczenia antyretrowirusowego przemawia za tym, że czynnikiem etiologicznym uveitis u naszej chorej był wirus HIV. Taki wniosek potwierdzają obserwacje innych badaczy, którzy opisują ustępowanie zmian zapalnych zarówno błony naczyniowej, szklistki, jak i ognisk zapalnych siatkówki po zastosowaniu zydowudyny (19, 27). Rosberger opisuje izolację wirusa HIV ze szklistki oraz z cieczy wodnistej (27). Skuteczna kontrola zakażenia HIV u chorej, wyrażająca się utrzymującym się bardzo niskim poziomem wiremii HIV przy liczbie komórek CD4+ > 500/mm3, przy całkowitym ustąpieniu objawów klinicznych zdaje się potwierdzać fakt wywołania zapalenia naczyniówki przez ludzki wirus niedoboru odporności.
Nowym zespołem klinicznym, występującym u chorych z AIDS, jest zapalenie naczyniówki i/lub szklistki wskutek reakcji immunologicznej ze strony zregenerowanego układu odpornościowego, opisany jako immune-recovery uveitis/vitreitis (5, 7, 12, 22, 23, 34). Ten rodzaj zapalenia ma miejsce u chorych z rozpoznanym CMV retinitis. Oprócz leczenia cytomegalii podano tym chorym leki antyretrowirusowe, uzyskując zarówno ustępowanie typowych ognisk zapalnych siatkówki, jak i poprawę parametrów immunologicznych (głównie wzrost liczby limfocytów CD4+). U części tych chorych w kilka tygodni od rozpoczęcia leczenia antyretrowirusowego obserwowano nowe objawy w postaci zapalenia szklistki oraz przedniego zapalenia naczyniówki (7, 8, 12, 34). W patomechanizmie tego schorzenia mogą brać udział niektóre z cytokin prozapalnych (1).

Uwagi końcowe
W chwili rozpoznania zapalenia naczyniówki należy rozważyć możliwość wykonania badania w kierunku zakażenia HIV. Wskazania do diagnostyki w kierunku nabytego niedoboru odporności istnieją również, jeżeli ustalimy etiologię uveitis, np. kiłową, toksoplazmową czy gruźliczą, ze względu na fakt współistnienia tych zakażeń z infekcją HIV (2).
Wraz z zastosowaniem nowoczesnych terapii pojawiają się nowe zespoły kliniczne, których etiopatogeneza jest złożona, a leczenie wymaga współpracy wielu specjalistów.

Piśmiennictwo: 1. Bodaghi B., Michelson S.: Cytomegalovirus: virological facts for clinicians. Ocul. Immunol. Inflamm., 1999, 7, 133-137. 2. Bouza E., Merino P., Munoz P. i wsp.: Ocular tuberculosis: A prospective study in a general hospital. Medicine, 1997, 76, 53-61. 3. Carpenter C. C., Cooper D. A., Fischl M. A. i wsp.: Antiretroviral therapy in adults: updated recommendations of the International AIDS Society-USA Panel. JAMA, 2000, 283, 381-390. 4. Cochereau I., Doan S., Diraison M-C. i wsp.: Uveitis in patients treated with intra-venous cidofovir. Ocul. Immunol. Inflamm., 1999, 7, 223-229. 5. Cunningham E. T. Jr: Uveitis in HIV positive patients. Br. J. Ophthalmol., 2000, 84, 233-235. 6. Davis J. L.: Differential diagnosis of CMV retinitis. Ocul. Immunol. Inflamm., 1999, 7, 159-166. 7. Garweg J. G.: Veränderungen der hinteren Augenabschnitte bei HIV-Infection nach Einführung der hochaktiven antiretroviralen Therapie (HAART). Klin. Monatsbl. Augenheilkd., 2000, 216, 68-74. 8. Garweg J. G.: Affektionen der vorderen Augenabschnitte bei HIV-Infection nach Einführung der hochaktiven antiretroviralen Therapie (HAART). Klin. Monatsbl. Augenheilkd., 2000, 216, 61-67. 9. Goto K., Saeki K., Kurita M., Ohno S.: HTLV-I associated uveits in central Japan. Br. J. Ophthalmol., 1995, 79, 1018-1020. 10. Haring G., Nolle B., Kiehne K., Wiechens B.: Chronische granulomatose Chorio-retinitis bei Tuberculose. Klin. Monatsbl. Augenheilkd., 1996, 209, 376-379. 11. Henderly D. E., Freeman W. R., Smith R. E.: Cytomegalovirus retinitis as a initial manifestation of the acquired immunodeficiency syndrome. Am. J. Ophthalmol., 1988, 106, 7-10. 12. Holland G. N.: Immune recovery uveitis. Ocul. Immunol. Inflamm., 1999, 7, 215-221. 13. Holland G. N., Pepose J. S., Pettit T. H i wsp.: Acquired immunodeficiency syndrome, ocular manifestation. Ophthalmology, 1983, 90, 859-873. 14. Khan M. A., Singh J., Dhillon B.: Rifabutin-induced uveitis with inflammatory vitreous infiltrate. Eye 2000, 14 (Pt 3a), 344-346. 15. Kuo I. C., Kapusta M. A., Rao N. A.: Vitritis as the primary manifestation of ocular syphilis in patients with HIV infection. Am. J. Ophthalmol., 1998, 125, 306-311. 16. Kupperman B. D., Petty J. G., Richman D. D. i wsp.: Correlation between CD4+ counts and prevalence of cytomegalovirus retinitis and human immunodeficiency virus-related noninfectious retinal vasculopathy in patients with AIDS. Am. J. Ophthalmol., 1993, 115, 575-582. 17. Lee A. K., Chronister C. L.: Sarcoidosis-related anterior uveitis in a patient with human immunodeficiency virus. J. Am. Optom. Assos., 1999, 70, 384-390. 18. Lee Y. F., Chen S. J., Chung Y. M. i wsp.: Diffuse toxoplasmic retinochoroiditis as the initial manifestation of acquired immunodeficiency syndrome. J. Formos. Med. Assos., 2000, 99, 219-223. 19. Levinson R. D., Vann R., Davis J. L. i wsp.: Chronic retinal infiltrates in patients in-fected with human immunodeficiency virus. Am. J. Ophthalmol. 1998, 125, 312-324. 20. Margolis T. P., Milner M. S., Shama A. i wsp.: Herpes zoster ophthalmicus in patients with human immunodeficiency virus infection. Am. J. Ophthalmol., 1998, 125, 285-291. 21. Muccioli C., Belfort R. Jr: Presumed ocular and central nervous system tuberculosis in a patient with the acquired immunodeficiency syndrome. Am. J. Ophthalmol., 1996, 121, 217-219. 22. Nguyen Q. D., Kempen J. H., Bolton S. G. i wsp.: Immune recovery uveitis in patients with AIDS and cytomegalovirus retinitis after highly active antiretroviral therapy. Am. J. Ophthalmol., 2000, 129, 634-639. 23. Nussenblatt R. B., Lane H. C.: Human immunodeficiency virus disease: changing pat-terns of intraocular inflammation. Am. J. Ophthalmol., 1998, 125, 374-382. 24. Palella F. J., Delaney K. M., Moorman A. C. i wsp.: Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection. N. Engl. J. Med., 1998, 338, 853-860. 25. Rathinam S. R., Cunningham E. T. Jr: Infectious causes of uveitis in the developing world. Int. Ophthalmol. Clin., 2000, 40, 137-152. 26. Ronday M. J., Stilma J. S., Barbe R. F. i wsp.: Aetiology of uveitis in Sierra Leone, west Africa. Br. J. Ophthalmol., 1996, 80, 956-961. 27. Rosberger D. F., Heinemann M. H., Friedberg D. N., Holland G. N.: Uveitis associated with human immunodeficiency virus infection. Am. J. Ophthalmol., 1998, 125, 301-305. 28. Seregard S.: Retinochoroiditis in the acquired immune deficiency syndrome. Findings in consecutive post-mortem examinations. Acta Ophthalmol., (Copenh.) 1994, 72, 223-228. 29. Sha B. E., Benson C. A., Deutsch T. i wsp.: Pneumocystis carinii choroiditis in patients with AIDS: clinical features, rsponse to therapy, and outcome. J. Acquir Immune Defic. Syndr., 1992, 5 (10), 1051-1058. 30. Skinner M. H., Blaschke T. F.: Clinical pharmacokinetics of rifabutin. Clin. Pharmaco-kinet., 1995., 28, 115-125. 31. Stein C. M., Thomas J. E.: Behçet's disease associated with HIV infection. J. Rheumatol., 1991, 18, 1427-1428. 32. Tseng A. L., Mortimer C. B., Salit I. E.: Iritis associated with intravenous cidofovir. Ann. Pharmacother., 1999, 33, 167-171. 33. Villanueva A. V., Sahouri M. J., Ormerod L. D. i wsp.: Posterior uveitis in patients with positive serology for syphilis. Clin. Infect. Dis., 2000, 30, 479-485. 34. Zegans M. E., Walton R. C., Holland G. N. i wsp.: Transient vitreous inflammatory reactions associated with combination antiretroviral therapy in patients with AIDS and cytomegalovirus retinitis. Am. J. Ophthalmol., 1998, 125, 292-300.

Praca wpłynęła do Redakcji 23.05.2001 r. (11).

PRZYCZYNA
Cause
PRZYKŁADY
Examples
Zakażenia:
Infections:
wirusowe
viral
bakteryjne
bacterial
grzybicze
fungal
pierwotniakowe
protozoan


CMV, VZV, HIV

Treponema pallidum,
Mycobacterium tbc
Candida sp., Aspergillus sp.,
Cryptococcus sp.,
Pneumocystis carinii
Toxoplasma gondii
Leki stosowane w leczeniu
zakażeń oportunistycznych
Medications used for treatment
of opportunistic infections
Rifabutin, Cidofovir
Współistniejąca choroba
o podłożu immunologicznym
Concomitant illness of
immunological etiology
Sarkoidoza, Zespół Behçeta
Sarcoidosis, Behçet's syndrome

Tabela I. Przyczyny zapalenia naczyniówki u chorych zakażonych HIV.
Table I. Causes of uveitis in patients infected with HIV.


Adres do korespondencji (Reprint request to):
dr med. M. Leszczyszyn-Pynka
Klinika Chorób Zakaźnych PAM
ul. Arkońska 4,
71-455 Szczecin




linia-lewa.gif (150 bytes)


Wydawca dwumiesięcznika medycznego "Klinika Oczna"
Oftal Sp. z o.o.

ul. Lindleya4, 02-005 Warszawa
Oddział: 03-709 Warszawa ul. Sierakowskiego 13 (Szpital)

tel./fax: (0-22) 670-47-40
centrala: (0-22) 618-84-85 wew. 52-45

e-mail: ored@okulistyka.com.pl