Fascynującego zagadnienia przeszczepu mezenchymalnych komórek macierzystych i dojrzałych komórek pochodzących z siatkówki – w celu zastąpienia obumarłych KZ lub bezpośredniej neuroprotekcji – dotyczył wykład K. Martina z Uniwerytetu w Cambridge (po etapie badań na hodowlach siatkówkowych wkrótce planowane są eksperymenty na zwierzętach). Podczas debaty poświęconej immunologii jaskry M. Schwarz wskazała na zmieniony profil autoprzeciwciał u chorych z jaskrą (zwiększony poziom przeciwciał anti-heat-shock, jak HSP-27) i przedstawiła naukowe podstawy przyszłej szczepionki immunomodulującej (poprzez wzrost poziomu limfocytów T specyficznych dla antygenów siatkówkowych) i zwiększającej przeżycie KZ. Niewykluczone, że metodami przyszłości w diagnostyce i monitoringu jaskry będą nieinwazyjne techniki obrazowania i oceny ilościowej uszkodzonych KZ (obecnie przeprowadzane są próby na myszach z wykorzystaniem białka CFP jako znacznika KZ i techniki konfokalnej oftalmoskopii skaningowej oraz stosowana jest w badaniach eksperymentalnych technika DARC – Detection of Apoptosing Retinal Cells).
Bardzo interesująca okazała się sesja poświęcona ustaleniom grupy ekspertów uczestnicząch pod przewodnictwem Roberta Weinreba w tzw. Consensus Meeting w Fort Lauderdale w maju 2005 roku. Owocem tego spotkania był przedstawiony w kilkunastu prezentacjach (i opublikowany w kilku pozycjach książkowych) wspólny komunikat regulujący na postawie doniesień evidence-based medicin znaczenie czynników ryzyka w patogenezie jaskry, kliniczną wartość nowoczesnych metod diagnostycznych, a także podsumowujący współczesne kierunki farmakoterapii jaskry i pozycję stosowanych metod laserowych, wreszcie regulujący miejsce poszczególnych technik operacyjnych w leczeniu chirurgicznym tej neuropatii.
W konkluzji dyskusji nad diagnostyką zaburzeń czynnościowych i strukturalnych w jaskrze wypunktowano co następuje:
1) standardowa perymetria automatyczna nie jest wystarczającą metodą do wykrycia wczesnej jaskry; z technik „selektywnych” dane z piśmiennictwa przemawiają za niewielką przewagą perymetrii zdwojonej częstotliwości (FDT) nad perymetrią krótkofalową (SWAP), 2) dokumentacja struktury nerwu wzrokowego powinna być obowiązkową częścią procesu diagnostycznego, 3) czułość i specyficzność współczesnych technik obrazowania (GDx, HRT II lub III, OCT) i stereofotografii ocenianej przez doświadczonego lekarza są porównywalne, 4) zastosowanie technik cyfrowych jako wygodnego i dokładnego narzędzia diagnostycznego jest rekomendowane, 5) techniki cyfrowe wzajemnie się uzupełniają i obecnie brak jest dowodów na wyższość jednej z technik nad drugą.
Ustalenia grupy ekspertów z Consensus Meeting w dziedzinie leczenia chirurgicznego jaskry były następujące: 1) sklerektomia głęboka jest skuteczną metodą obniżającą cw; w porównaniu z trabekulektomią wspomaganą mitomycyną jest metodą bezpieczniejszą, ale w większości przypadków daje mniejszą redukcję cw, 2) sklerektomia głęboka może być rozważana jako terapia pierwszego rzutu u chorych z niższym statusem ekonomicznym lub u chorych, u których istnieje ryzyko słabej współpracy w procesie leczenia, 3) operacje setonowe pozwalają uzyskać lepszą regulację cw niż zabiegi cyklodestrukcyjne w jaskrze opornej (po nieskutecznej trabekulektomii z zastosowaniem mitomycyny).
W dyskusji podkreślono zmianę profilu operacji przeciwjaskrowych: zmniejszenie liczby trabekulektomii na korzyść operacji setonowych (w Kanadzie w ciągu ostatnich 10 lat liczba trabekulektomii obniżyła się o 30%, a operacji setonowych – wzrosła 12-krotnie). Zdaniem Konstasa, eksperta z dziedziny 24-godzinnej kontroli cw, skuteczne leczenie chirurgiczne zapewnia najbardziej płaski profil redukcji cw (w przypadku farmakoterapii „najstabilniej” działają analogi prostaglandyn i preparaty złożone). Być może już wkrótce dla potrzeb 24-godzinnego monitoringu cw będziemy posługiwać się wyposażoną w sensor ciśnieniowy soczewką kontaktową, mierzącą okresowo cw u osób podejrzanych o jaskrę, bądź też implantowanym do komory przedniej czujnikiem zapewniającym ciągły pomiar ciśnienia u chorych z jaskrą zaawansowaną. Zaawansowane są także prace nad tzw. tonometrią spektrometryczną – nową bezkontaktową techniką wykorzystującą promieniowanie podczerwone.
Bardzo interesujące dla lekarzy-praktyków były referaty i plakaty dotyczące procesów gojenia po operacjach przeciwjaskrowych – tematyka biologii procesów naprawczych (rola TGF-β i białka rsk2), nowych metod ich modulowania oraz właściwego monitoringu morfologii poduszki filtracyjnej za pomocą zdjęć fotograficznych, UBM, AC-OCT (bardzo dokładna ocena ściany poduszki) czy mikroskopii konfokalnej (najlepsza ocena jej wewnętrznej morfologii).
W sesji plakatowej przedstawiono korzystne wyniki zastosowania podspojówkowych wszczepów kolagenowych (Oculusgen) lub błony owodniowej w czasie trabekulektomii w celu utrwalenia drogi filtracji. Jednak przyszłość terapii antyproliferacyjnej, jak się wydaje, podąża w kierunku biologii molekularnej i terapii genowej. Obecnie prowadzone są badania in vitro nad zastosowaniem nanocząsteczek jako wektora przenoszącego cząsteczki siRNA, blokujących białko rsk2 i hamujących proliferacje fibroblastów w obrębie torebki Tenona, oraz „infekowaniem” fibroblastów „samobójczymi” genami (tk i cd) przenoszonymi przez retrowirusy.
Dla uporządkowania przyczyn zamknięcia kąta przesączania oraz lepszego zrozumienia mechanizmów jego blokady i zastosowania właściwego leczenia zaproponowano 4-punktowy schemat klasyfikacyjny Ritcha, obejmujący cztery anatomiczne wektory: 1) tęczówka (najczęstsza patologia to blok źreniczny), 2) ciało rzęskowe (iris plateau), 3) soczewka (jaskra fakomorficzna), 4) wektory położone za soczewką (jaskra złośliwa). Pięcioletnia analiza porównawcza trabekuloplastyki argonowej (ALT) i selektywnej (SLT) wykazała: 1) porównywalną skuteczność obu technik w JPOK, 2) nieco wyższą skuteczność ALT w JPEX, 3) nieefektywność ALT u pacjentów młodych z wysoką krótkowzrocznością oraz z jaskrą zapalną, 4) preferowanie techniki SLT u starszych chorych z jaskrą barwnikową.
Bogaty program naukowy Kongresu, interesujący rozkład sesji plenarnych, nowa formuła otwartych debat tematycznych w wąskim gronie ekspertów oraz wspaniała organizacja zjazdu zasługują, zdaniem autorów dzielących się wrażeniami, na wysoką końcową ocenę spotkania. I choć w ciągu najbliższych lat przełomu w leczeniu jaskry nie należy się spodziewać, prezentowane odkrycia biologii molekularnej i genetyki z większym optymizmem pozwalają patrzeć na przyszłość leczenia tej neuropatii.